Fado: ervaar het Portugese levenslied in Muziekgebouw Eindhoven
Noodlot. Het klinkt misschien wat zwaarmoedig, maar het is een belangrijk onderdeel van de Portugese culturele identiteit. De naam van de Portugese muziekstijl fado komt immers van het Latijnse fatum, wat ‘noodlot’ betekent. Toch zien de Portugezen het niet als iets dramatisch, maar als een onvermijdelijk onderdeel van het leven. Dat klinkt door in de thematiek van de fadomuziek: het gaat herkenbare onderwerpen als verlangen, gemis, liefde en verlies. Niet om te troosten, maar om te erkennen dat het bestaat en dat deze emoties ook mógen bestaan. Niet voor niets staat fado bekend als het Portugese levenslied.
Fado ontstond in de negentiende eeuw in de arme havenwijken van Lissabon. Het was de muziek van zeelieden, prostituees en de werkende klasse, waarvoor het leven niet altijd even gemakkelijk was. Muziek werd daarom een belangrijke manier voor hen om gevoelens te delen waarvoor ze de juiste woorden niet konden vinden. De liederen gingen dan ook over het dagelijks bestaan: armoede, jaloezie, onbereikbare liefdes en het lot dat zich niet laat sturen. De ernst van het leven klinkt door in iedere noot, maar op zo'n manier dat je het leven ook direct weer omarmt.
In de twintigste eeuw veranderde dit door de legendarische Portugese zangeres Amália Rodrigues. Zij tilde de fado uit de volksbuurten en bracht het naar de grote theaters en internationale podia. Ze verving de volkse teksten door hoogstaande poëzie van Portugese meesters. Dankzij haar werd fado het nationale symbool van Portugal. Sterker nog: in 2011 werd de muziekstijl toegevoegd aan de UNESCO-lijst voor ontastbaar cultureel erfgoed, waarmee het ook internationaal erkend werd.
Saudade
Wie fado wil begrijpen, kan niet om saudade heen. Het is een Portugees woord dat zich lastig laat vertalen, maar dat staat voor een diep verlangen naar iets of iemand die afwezig is. Dat kan een persoon zijn, maar ook een plek of zelfs een tijd. Saudade is melancholie, maar zonder bitterheid; verdriet, maar met schoonheid. In fado krijgt die haast ongrijpbare emotie een stem. De sobere muzikale begeleiding laat ruimte voor een soms kwetsbare, bijna breekbare stilte. Juist daardoor is fado universeel: iedereen herkent het verlangen naar iets dat voorbij is, of nooit helemaal heeft bestaan.
Fado is ook muzikaal onmiddellijk herkenbaar. De basis is eenvoudig: een zanger of zangeres - de fadista -, begeleid door de twaalfsnarige Portugese gitaar en een klassieke gitaar, de fado de viola. Maar juist in die soberheid schuilt de kracht. Alles staat immers in dienst van de stem en het verhaal.
Casa de fado
In Portugal vind je fado op veel plekken terug. In kleine tavernes en fadohuizen (‘casas de fado’) in Lissabon zit het publiek dichtbij, slechts op een paar meter van de zanger of zangeres. Ondanks de setting is het echter allesbehalve achtergrondmuziek voor tijdens een drankje of een gesprek. Fado vraagt om stilte; niet uit fatsoen, maar als een volkomen vanzelfsprekendheid. Het is immers alsof iemand, in dit geval de fadista, zijn grootste kwetsbaarheid aan je toevertrouwt. Daar praat je niet zomaar doorheen, toch?
Diezelfde intensiteit neemt fado mee naar de grote podia van nu. Hedendaagse fadomusici bewegen zich moeiteloos tussen traditie en vernieuwing, waarbij ze fado in een hedendaags jasje stoppen, maar met respect voor het verleden. Ook in een zaal als Muziekgebouw Eindhoven, waarin je niet anders kan dan luisteren naar het verhaal van de fadista, blijft de essentie van het Portugese levenslied uitstekend intact. De afstand tot het podium is dan wel groter, maar de nabijheid en de kwetsbaarheid blijven onverminderd voelbaar.
Zelf fado ervaren? Drie fadista's maken binnenkort hun opwachting in Muziekgebouw Eindhoven.
wo 25 feb – Gisela João
vr 3 apr – Cristina Branco
vr 22 mei – Sara Correia
Beluister hun muziek op Spotify